نقاشی، هنر تمام دوران‌ها؛ گفتگو با امین آقایی | کتایون یوسفی



فصلنامهٔ هنری آن‌دِرلاین
 – شمارهٔ ویژهٔ آبادان

شورای فرهنگی بریتانیا

پاییز 1397

گفت وگوی آندرلاین با امین
آقایی، کارتونیست و تصویرگر و
نقاشی که تابلوهایش از وضعیت
انسانی آدم‌های آشنای سرزمین
مادری‌اش و آدم‌های دیگر می‌گویند.

امین آقایی در آتلیه‌اش

سـال های کودکـی امیـن آقایـی، در جنوب
ایران و در مهاجرت از شـهری به شـهر دیگر
بـرای دورمانـدن از صدمـات جنـگ ایران و
عـراق سـپری شـد. بـا شـروع فعالیت هـای
هنـری اش، تجربیـات مسـتقیم او از جنـگ
و سـرزمین مـادری اش، خوزسـتان، نقشـی
محـوری در آثـار وی پیـدا کـرد. به خصوص
کاریکاتـور و تصویرگـری، راهـی شـد بـرای
ابـراز نـگاه انتقـادی اش که شِمایی از آن را
در نقاشـی های او نیـز می شـود دیـد. آثـار
پیشـین او بـا ارجاع بـه نشـانه های فرهنگی
آن منطقـه، یـادی اسـت از آثـار حادثـه ای
کـه اکنـون بـه تاریـخ پیوسـته. امـا فضـای
آثارِ تـازۀ او به مـرور از جغرافیایـی خـاص
فاصلـه گرفتـه و زبانـی جهان شـمول تر
پیـدا کـرده اسـت. او دانش آموختـۀ
نقاشـی از دانشـگاه هنـر تهـران اسـت و در
نمایشـگاه های گروهـی و انفـرادی متعددی
در ایـران و کشـورهای دیگـر از جملـه
لهسـتان و برزیـل و ایتالیـا شـرکت کـرده است.

جوایـز بین المللـی مختلفـی را نیز در
زمینـۀ کاریکاتـور و تصویرگـری در کارنامـۀ
خـود دارد. امیـن آقایـی هم اکنـون سـاکن
تهـران اسـت و بـه فعالیـت هنـری خـود
ادامـه می دهـد.

خوروش، آکریلیک روي مقوا، ۲۰×۳۰ سانتیمتر، 1395

آندرلایـن: از مجموعـۀ لـب کارون
شـروع می کنـم. بـا اینکـه جنـوب
در همـۀ تابلوهـا حاضـر اسـت، هیـچ
نشـانی از محیـط یـا جغرافیایـی کـه
بـه ایـن اسـم می شناسـیم، نیسـت
بهتریـن نمونـه اش تابلویـی بـا همین
نام لـب کارون کـه در آن خبـری
از کارون نیسـت. گویـی محیـط از
نقاشـی ها پـاک شـده و فقـط مـردم
مانده انـد در وضعیتـی معلـق. واقعاً
خوزسـتانِ تابلوهـای شـما چطـور
تعریـف می شـود؟ می خواهیـد از
خوزسـتان، چـه بـه مـا بگوییـد؟

امیـن آقایی: بایـد بگویم معمولاً از اشـارۀ
مسـتقیم بـه موضـوع دوری می کنـم. فکـر
می کنـم ایـن تعلیـق در مجموعـۀ لـب
کارون هـم از ایـن ویژگـی ام ناشـی شـده
اسـت. البتـه بـرای انجـام کاری، از پیـش
برنامـه نمی ریـزم و خـودم هـم در روند کار
متوجـه می شـوم کـه بـه چـه سـمتی رفته.
دربـارۀ مجموعـۀ لـب کارون می توانـم
بگویـم انسـان ها روایتگـر محیطشـان اند.
در حالـی کـه مـا فقـط انسـان ها را نظـاره
می کنیـم، فضـای اطـراف آن هـا در تخیلات
مـا شـکل می گیـرد. ایـن بـودن و نبـودن،
مسـئله ای اسـت کـه اوضـاع ایـران کنونـی
به خصـوص خوزسـتان را نشـان می دهـد.

آندرلایـن: تاریـخ معاصـر ایـن منطقه،
به خصـوص به گـواه تجربـۀ شـخصی
خود شـما، جـز تلاطـم چیـزی نبوده؛
امـا آرامـش و صفایـی در ایـن تابلوها
دیـده می شـود کـه البتـه به مـرور در
کارهـای بعدی تـان کم رنگ تـر شـده.
آیـا به دنبـال نوعـی «تسـکین» یـا
«التیـام» هسـتید؟

آقایـی: در واقـع به دنبال تسـکین نبـوده ام.
بیشـتر روایتگـر چیـزی بـوده ام کـه لمـس
کـرده ام. همـان طـور کـه گفتیـد، در آن هـا
آرامـش و صفـا وجـود دارد و به اعتقـاد مـن
درد و غـم هـم هسـت؛ شـادیِ هم زمـان بـا
انـدوه کـه از ویژگی هـای خـاص ایـن منطقه
اسـت. ولـی ایـن را کـه در کارهـای بعدی ام
کم رنگ اسـت، شـاید بشود به حسـاب تغییر
موضـع مـن در خلـق اثر گذاشـت.

آندرلایـن: بـا اشـاره هایی کـه بـه
فرهنـگ محلـی در کارهایتـان دیـده
می شـود، آیـا نگـران برقـراری ارتباط
بـا مخاطـب بین المللـی نیسـتید؟

آقایـی: آن زمـان اصلاً بـه این مسـئله فکر
نمی کـردم و معتقـد بـودم روحـی در اثـر
وجـود دارد کـه می توانـد بـا فرهنگ هـای
مختلـف ارتبـاط برقـرار کنـد. به مـرور هم به
مـن ثابت شـد کـه فکر درسـتی بوده اسـت.
ولـی امـروز نگاهـم بـه نقاشـی بسـیار تغییر
کـرده و بـه دنبال چیز دیگری در آن هسـتم
کـه بسـیار جهان شـمول تر اسـت و بسـیار
وسـیع تر و عمیق تـر از دغدغـه ی مـردم یک
نقطـه از ایران.

آندرلاین: شاید یکی از اتفاقات مهم
برای هنر ایران در سال های اخیر و در
عرصۀ بین المللی، نمایش آثار تعداد
زیادی از هنرمندان ایرانی از جمله شما
در دوسالانۀ ونیز 2015 باشد. می خواهم
نظرتان را در خصوص این نمایشگاه بدانم.

آقایـی: اینکـه این اتفـاق افتاد، خوب اسـت؛
ولـی اساسـاً مشـکل مـا در ایـران، ضعـف
مدیریـت و تصمیم هـای لحظـه ای اسـت کـه
باعـث می شـود در چنیـن رویدادهایی، حرفی
بـرای گفتـن نداشـته باشـیم. بیشـتر حضـور
داریـم کـه بگوییـم بوده ایـم؛ ولـی اینکـه
چـه دسـتاوردی ارائـه می دهیـم، برایمـان
هیچ وقـت مهـم نبـوده. البتـه بایـد بگویم این
مختـص ایـران نیسـت و در تمـام دنیـا آثـار
بسـیاری تولید می شـوند کـه در همان لحظۀ
دیده شـدن از بیـن می رونـد و در نهایـت بـا
ضـرب و زور رسـانه سـعی می شـود آن هـا را
زنـده نگـه دارنـد. در مجمـوع نمی توانـم بـه
هنـر دولتی اعتماد کنم؛ همچنـان که به هنر
سـرمایه داری اعتماد نـدارم. در هر دو جا، هنر
وسـیله ای اسـت بـرای هدفـی جز خـود هنر.

آندرلاین: در آن زمان، روزنامۀ گاردین
همین نمایشگاه را با مقاله‌ای معرفی
کرد با این عنوان که «ایران به آینده
بازمی‌گردد» که فکر میکنم عنوان
تأمل برانگیزی باشد. البته به موضوع
اصلی دوسالانۀ ونیز هم اشاره کرد که
چشم اندازی به فردای بشر بود. اگر
پرسشم را به آثار و حرفۀ خود شما
محدود کنم، آیا عبور از گذشته برای شما
ممکن است؟ آیا چنین خواستی دارید؟

آقایـی: دربـارۀ مطلـب روزنامـۀ گاردیـن
نمی توانـم نظـری بدهـم، آن را نخوانـده ام؛
ولـی راجع به عنوان «بازگشـت به گذشـته»
بایـد بگویـم مسـلم اسـت کـه وقتـی افقـی
پیـش رو نباشـد، انسـان بـا خاطراتـش خود
را تسـکین می دهـد و فکـر می کنـم مـا هـم
مسـتثنا نباشـیم. اگر دربـارۀ مـن منظورتان
اتفاقاتـی ماننـد جنـگ باشـد، خـب مـن

سـعی می کنـم نگاهـم بـه جلـو باشـد؛ ولـی
نمی دانـم تـا چـه حـد بتوانـم موفـق باشـم.
بـه هـر حـال بـا نگاهـی کلـی بـه منطقـۀ
خاورمیانـه می شـود فهمیـد کـه گذشـته
ممکـن اسـت خوشـایند تر از آینـده باشـد.
ولـی دربـارۀ هنـر، نگاهـم بـه اصالـت هنـر
گذشـته اسـت، چیـزی کـه در آثـار امـروز
کمتـر دیـده می شـود.

مردي با سیگار، آکریلیک روي مقوا، ۸۰ ×۱۰۰ سانتیمتر، 1395

آندرلایـن: شـما سـابقه ای طولانـی در
زمینـۀ کاریکاتـور و تصویرگـری دارید.
ویدئـو و چیدمـان و نقاشـی هـم کار
کرده اید. آیا گذر از رسـانه های مختلف،
مرحله به مرحلـه اتفـاق افتـاد یـا ایـن
مرزبنـدی را محدودکننـده می دانیـد؟

آقایی: شـروع فعالیتـم در مدیاهای مختلف
تقریبـاً هم زمـان بـود. آن زمـان بـرای بیـان
آنچـه می خواسـتم مطـرح کنـم، بـه دنبـال
مدیـای مناسـب بـودم و محدودیتـی بـرای
خـودم قائـل نبـودم؛ امـا حـالا ماجرا بسـیار
فـرق کـرده اسـت: تقریبـا از تمام آن‌ها
فاصلـه گرفتـه ام و تمرکـزم بـر روی نقاشـی
اسـت.

حال کـه همۀ آن ها را تجربـه کرده ام
بـه ایـن نتیجه رسـیده ام که امکانات بیشـتر،
لزوماً بیانـی عمیق تـر بـه دنبـال نـدارد و
هنرمنـد باید بـرای خـودش مرزهایی تعریف
کنـد تـا در فضایـی کوچک به عمق فـرورَود.
البتـه کار سـختی اسـت و فکـر می کنـم
در دنیـای امـروز بـرای بسـیاری چنـدان
خوشـایند نباشـد. همچنیـن برایم سـؤالاتی
مطـرح می شـود که وقتـی جست وجویشـان
می کنـم، نتیجـه می گیـرم بسـیاری از
رویکردهـای معاصـر بیشـتر شـبیه بـازی
اسـت. بسـیاری از آثار امروز به شـیرین کاری
شـبیه اسـت؛ امـا هنرمنـد بـا وصل کـردن
خـود بـه تاریـخ و… بیشـتر می خواهـد اثرش
را توجیـه کنـد تـا آنکـه اجازه دهـد اثر جای
خـود را بـاز کند.

گاومیش آباد، آکریلیک روی بوم، 120×150 سانتیمتر، 1391

آندرلایـن: پیش تـر اشـاره کردیـد کـه
از فضـای مجموعه هـای قبـل فاصلـه
گرفته اید و امروز مسـئلۀ نقاشـی برایتان متفاوت با گذشته است.

می توانیـد بیشـتر توضیـح دهیـد؟ آیـا می توانـم
نتیجه بگیرم کـه از مفاهیمی مانند جنگ
و گذشـته و فقـدان، فاصلـه گرفته ایـد و
بـر خـودِ رسـانۀ نقاشـی و آزمون وخطـا
امکانـات آن تمرکـز کرده ایـد؟

آقایـی: صحبـت دراین باره را کـه چه چیزی
در کارهایـم پیـدا می شـود، بـه عهـدۀ
مخاطـب و منتقـدان می گـذارم. در حـال
حاضـر بـا تجربـه ای کـه از کار بـا مدیاهـای
مختلـف کسـب کـرده ام، نقاشـی را بسـیار
پویـا و کارآمـد می دانـم و آن را بـا روحیاتـم
سـازگارتر دیـده ام. معتقـدم دربـارۀ نتیجـۀ
هرج ومـرج امـروز، آیندگان قضـاوت خواهند
کـرد کـه البتـه بـه آن خوش بیـن نیسـتم.
روزی بازهـم بشـر بازخواهـد گشـت. همـان
طـور کـه گفتـم، وقتی افـق پیش رو روشـن
نباشـد، بازگشـت بـه گذشـته اتفـاق خواهد
افتـاد. نـگاه امـروز مـن به نقاشـی اسـت؛ نه
به عنـوان نگاهـی بـه گذشـته، بلکـه به عنوان
حقیقتِ انکارناپذیـر در تمـام دوران هـا.
معتقـدم بایـد کارهایـی را که کـرده ام، انجام
مـی دادم تـا امـروز بـه ایـن نقطـه برسـم.
منظـورم از نقاشـی، نقاشـی کردن اسـت، نـه
نقاشـی سـاختن یـا تولیـد تصویـر کـه در
دنیـای امـروز بسـیار مـد اسـت و فرمـول وار
می شـود به راحتـی به آن رسـید. دیگـر برای
تولیـد محتـوا نقاشـی نمی کنم. فکـر می کنم
هرچـه سـعی کنیـم بیشـتر بگوییـم، کمتـر
گفته ایـم و هرچـه کمتر در قیـد این موضوع
باشـیم، اثرمان بیشـتر درونی خواهـد بود.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers like this:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close